Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2003 r. Nr 162, poz. 1568 z późniejszymi zmianami) wśród form ochrony zabytków wymienia w art. 7 pkt 4 - ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Przepis art. 18 ust. 1 ustawy wprowadza obowiązek uwzględnienia ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, przy sporządzeniu i aktualizacji koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, strategii rozwoju województw, planów zagospodarowania przestrzennego województw, analiz i studiów z zakresu zagospodarowania przestrzennego powiatu, strategii rozwoju gmin, studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. W dokumentach tych należy uwzględnić ustalenia krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, określić rozwiązania niezbędne do zapobiegania zagrożeniom dla zabytków, a także zapewnienia im ochrony przy realizacji inwestycji oraz przywracania zabytków do jak najlepszego stanu. We wspomnianych dokumentach należy również ustalać przeznaczenie i zasady zagospodarowania terenu uwzględniające opiekę nad zabytkami.

Zgodnie z art. 20 ustawy projekty i zmiany planu zagospodarowania przestrzennego województwa oraz miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego należy uzgodnić z wojewódzkim konserwatorem zabytków.

Skuteczność realizowania przepisów zawartych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wymaga powiązania z innymi aktami prawnymi. Szczególną rolę odgrywa tutaj ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. z 2003 r. Nr 80, poz. 717 z późniejszymi zmianami – zwana dalej „opzp”). Na jej podstawie ustalenie przeznaczenia terenu, rozmieszczenie inwestycji celu publicznego oraz określenie sposobów zagospodarowania i warunków zabudowy terenu następuje w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Plany miejscowe są uchwalane przez rady gmin.

Plany zagospodarowania przestrzennego to przepisy ustalające przeznaczenie terenów, w tym dla inwestycji celu publicznego, oraz określające sposoby ich zagospodarowania i zabudowy, przyjmując ład przestrzenny i zrównoważony rozwój za podstawę tych działań. W planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym uwzględnia się zwłaszcza:

· wymagania ładu przestrzennego, w tym urbanistyki architektury;

· walory architektoniczne i krajobrazowe;

· wymagania ochrony środowiska, w tym gospodarowania wodami i ochrony gruntów rolnych i leśnych;

· wymagania ochrony dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr kultury współczesnej;

· wymagania ochrony zdrowia oraz bezpieczeństwa ludzi i mienia, a także potrzeby osób niepełnosprawnych;

· walory ekonomiczne przestrzeni;

· prawo własności;

· potrzeby obronności i bezpieczeństwa państwa;

· potrzeby interesu publicznego

Plany sporządzane są zgodnie z zapisami studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, które ma uwzględniać wszystkie wyżej wymienione zagadnienia. Projekt planu podlega uzgodnieniu z wyznaczonymi organami administracyjnymi (w przypadku zabytków jest nim wojewódzki konserwator zabytków). Plan miejscowy jest aktem prawa miejscowego. Oznacza to, że stanowi źródło prawa o mocy powszechnie obowiązującej na terenie danej jednostki i stwarza podstawę do roszczeń cywilnoprawnych.

Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, z chwilą wejścia w życie, w sposób zasadniczy zmieniła dotychczasowe procedury wydawania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Zgodnie z art. 4 ust. 2 „opzp”, określenie sposobu zagospodarowania i warunków zabudowy terenu następuje w drodze decyzji o lokalizacji inwestycji celu publicznego lub decyzji o warunkach zabudowy, tylko wtedy gdy brak jest miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Dla warunków ochrony konserwatorskiej ma to o tyle duże znaczenie, że będą musiały być określone już w chwili tworzenia studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Należy również pamiętać o tym, że przy wygaśnięciu mocy obowiązującej miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego decyzje o lokalizacji inwestycji celu publicznego, jak i decyzje o warunkach zabudowy podlegać będą uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków dla zabytków nawet niewpisanych do rejestru zabytków, ale ujętych w gminnej ewidencji zabytków.

Przepisy ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nakładają nakaz przestrzegania przez organy tworzące plany uwarunkowań wynikających ze stanu środowiska kulturowego (także archeologicznego) i uzgadnianie planów zagospodarowania przestrzennego z wojewódzkimi konserwatorami zabytków w zakresie uwzględniania obiektów zabytkowych w tych planach.

W art. 19 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wymienione zostały przykładowo zabytki, których ochrona musi być bezwarunkowo uwzględniona w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania gminy oraz w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Są to m.in. zabytki nieruchome wpisane do rejestru i ich otoczenia a także inne zabytki nieruchome, znajdujące się w gminnej ewidencji zabytków.

Przepisem art. 19 ust. 3 wprowadzona została możliwość ustalenia w studium i planie, strefy ochrony konserwatorskiej obejmującej obszary, na których obowiązują określone ustaleniami planu ograniczenia, zakazy i nakazy, mające na celu ochronę znajdujących się na tym obszarze zabytków.

Jak widać plany zagospodarowania przestrzennego mają uwzględniać ochronę zabytków w formie uzgodnionej z konserwatorem zabytków. Jest to nie tylko ochrona prawna wpisanych do rejestru zabytków, ale także ochrona miejsc spodziewanych znalezisk archeologicznych, ochrona krajobrazu kulturowego np. widoku, panoramy, ochrona układu przestrzennego jednostki osadniczej i uwzględnienie planowanych stref konserwatorskich do ochrony zabytków. W odniesieniu do tych obszarów plan musi zawierać nakazy, zakazy, jak zakaz budowy, warunki scalania i podziału nieruchomości, określone parametry wznoszonych budowli a także uwzględniać zasady gospodarki nieruchomościami. Za ograniczenia w możliwości zagospodarowania terenu na określonych w planie zagospodarowania przestrzennego warunkach właściciel może dochodzić odszkodowania od gminy z tytułu poniesionych strat np. objęcie zakazem budowy działki, która dotychczas takiego rygoru nie miała.

Ustawa „opzp” przewiduje uczestniczenie konserwatora w tworzeniu planów zagospodarowania przestrzennego na zasadzie uzgodnień na własny koszt. Uzgodnień dokonuje się w trybie art. 106 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Wprowadzenie wytycznych konserwatorskich do planu jest niezwykle istotne, gdyż po naniesieniu ich na plan stają się one częścią aktu prawnego powszechnie obowiązującego na obszarze działania organów, które go ustanowiły. Na tej podstawie wiadomo, jakie losy mogą spotkać stanowisko archeologiczne. Do elementów planów, które dbają o zachowanie walorów tych ostatnich i substancji zabytkowej należy:

· zakaz budowy bez uprzednich badań, a na stanowiskach wpisanych do rejestru całkowity zakaz budowy,

· zakaz wznoszenia budynków o dużych wysokościach i z podziemnymi instalacjami w pobliżu stanowisk archeologicznych,

· zakaz dzielenia gruntów, a w niektórych przypadkach ograniczenia w głębokości orki itp.

W planach mogą być również określone zamiary stworzenia rezerwatów, ścieżek dydaktycznych i rewitalizacja obiektu, co znacznie wykracza poza minimum przewidziane w ustawie, ale jest działaniem w kierunku planowania rozwoju regionu i wspierania działalności kulturalnej na danym terenie.

Schemat postępowania przy planowaniu przestrzennym gminy w odniesieniu do zabytków jest w przepisach ustawy określony bardzo precyzyjnie. Nie zawsze jest on jednak wypełniany. Są przypadki rozstrzygania przez władze gminy spraw niezgodnie z zaleceniami wojewódzkiego konserwatora zabytków. Znaczna jest liczba stanowisk przeznaczanych nie do zachowania, lecz pod inwestycje, czyli jako potencjalne miejsca badań ratowniczych. Z drugiej strony nie wszystkie gminy mają określone plany zagospodarowania przestrzennego, a nawet, jeśli mają nie są w stanie ograniczyć samowoli budowlanej niektórych mieszkańców. Dlatego też na uwadze należy mieć stałe zabieganie o należyte informowanie społeczeństwa o konieczności ochrony zabytków i dbałość w celu ochrony naszego dziedzictwa kulturowego.

 

Archeologia w Planach Zagospodarowania Przestrzennego