Prowadzenie robót budowlanych na obszarze wpisanym do rejestru zabytków, wymaga, (zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane, Dz. U. z 1994 r. Nr 89, poz. 414 z późniejszymi zmianami), przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na budowę, uzyskania pozwolenia na prowadzenie tych robót, wydanego przez wojewódzkiego konserwatora zabytków. Wydanie przez organ architektoniczno-budowlany pozwolenia na prowadzenie robót budowlanych w stosunku do obszarów nie wpisanych do rejestru zabytków, objętych natomiast ochroną konserwatorską na podstawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, jest możliwe, stosownie do przepisu art. 39 ust. 3, wyłącznie w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Organ ochrony zabytków jest jednak zobligowany do zajęcia stanowiska w takich sprawach w terminie 30 dni od dnia otrzymania wniosku. Po tym terminie bowiem, uznaje się zgłoszone warunki projektowe za uzgodnione.

Jednym z obowiązków, który może być nałożony przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków jest przeprowadzenie na koszt inwestora ratowniczych badań archeologiczny na terenie stanowiska zagrożonego inwestycją.

Gdy roboty budowlane zostaną wykonane bez wymaganego pozwolenia lub w sposób odbiegający od zakresu i warunków określonych w pozwoleniu, inwestor podlega karze grzywny (zgodnie z art. 117 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz. U. z 2003 r. Nr 162, poz. 1568 z późniejszymi zmianami) a WKZ, niezależnie od postępowania karnego ma prawo m.in. nakazać na koszt sprawcy przywrócenie zabytku do poprzedniego stanu lub uporządkowanie terenu (art. 44 ustawy o ochronie zabytków). W praktyce może to oznaczać konieczność nie tylko zaprzestania prac budowlanych, ale w przypadku stanowisk archeologicznych o własnej formie krajobrazowej odtworzenie ich poprzedniego wyglądu.

Konieczne jest więc już na etapie planowania inwestycji dokładne sprecyzowanie warunków konserwatorskich, umożliwiających podjęcie inwestycji oraz wliczenie kosztów badań archeologicznych do budżetu.

Ekspertyzy i badania archeologiczne powinny mieć dla inwestora takie samo znaczenie, jak ekspertyzy geologiczne, hydrologiczne i prawne.

W miejscu planowanej inwestycji zarejestrowane jest stanowisko archeologiczne